نویسنده: راحله رودکی
بزرگ مردان تاریخ فراتر از زمان و مکان حرکت می کنند و همواره مرزهای دانش بشری را در نوردیده و با سخنان خویش برای فردا ها حقیقت را به ارمغان می آورند و علی (ع) بزرگ مردی که آفتاب حقیقت از آسمان وجود او طلوع می کند علی (ع) را نمی توان تعریف کرد، تفسیر علی یعنی دربند کشیدن تمام خوبیها و زیباییها و عدالتها با واژه هایی که گنجایش آن همه عظمت را ندارندپس شناخت عمت و بزرگی علی (ع) نیاز به داشتن روح والا و سنخیت با شخصیت آن حضرت دارد.
وقتی صاحب یک فکر و اندیشه چنان عظمتی داشته باشد که پس از قرن ها تنها اندکی از ابعاد وجودی او شناخته نشود حالا چگونه می توان از حاصل عمر و اندیشه او به طور کامل و جامع سخن گفت پس بدرستیکه از نهج البلاعه گفتن نیز به همان دشواری است که از علی (ع) گفتن.علامه جعفری ره می گوید: نهج البلاغه تنها کتاب دیروز و امروز نیست بلکه کتاب فردا هم است زیرا تشریح انشان و جهان در نهج البلاغه به ور جاودانه انجام گرفته است. با دقت در نهج البلاغه و تأمل در مضامین آن می بینیم که تمامی سخنان حکمت آمیز و بر جسته حضرت امیر علیه السلام بر خاسته از طبیعت و فطرت آدمی است آنچه که امروز روانشناسان و جامعه شناسان با تلاش فراوان و تشکیل کارگاه های روانکاوی و آزمایشات فراوان اجتماعی دریافتند حضرت امیر علیه السلام در چهار قرن پیش با استفاده از آمیزه ای از علم الهی و عقل جزئی نگر بشری بیان فرمودند و حتی بسیاری از تئوریها و نظریه های پرداخته شده در نهج البلاغه در قرن بیست و یکم هنوز کشف نشده است.
پس ابتدا به نگره های روان شناسی بحث آسیب روانی زنــان می پردازیم و همچنین راه های درمان آن از دیدگاه حضرت امیر علیه السلام را بیان می کنیم.
شخصیت از دیدگاه روان شنای حضرت امیر(ع)
از مباحث مهم و قابل طرح و بررسی در عصر امروز "شخصیت" است که مورد نظر روان شناسان و جامعه شناسان می باشد و آنها براین باورند که شخصیت انسان ترکیبی از اثرات متقابل عقل و قلب و بدن است و شخصیت هرکسی با وحدت این سه بعد هویت واحدی پیدا می کند. یعنی انسان باقوه عقل و تفکر با کمک حواس ظاهری به جهان خارج از ذهن نگریسته و آگاهی پیدا می کند و توسط قلب که کانون عواطف و انفعالات است به طور معمول به دنبال احساس و ادراکات ذهنی این عواطف انبساط خاطر و یا حزن و اندوه در او به وجود می آیدو بدن نیز که کانون غرایز و تمایلات غریزی و نیازهای مخصوص به خودش است می پردازد.
حضرت علی(ع) در نامه ای به فرزند بزرگوار خویش امام حسن مجتبی (ع) با توجه به شناخت کاملی که از شخصیت انسان دارند این سه بعد مطرح شده رابیان فرموده اند و تئوری تکامل شخصیت انان را از قلب آغاز می فرمایند:
" قلب خود را با موعظه و اندرز زنده کن و هوای نفست را بازهد و بی اعتنایی به دنیا بمیران و با یقین دلت را نیرومند ساز"
و پس به عقل پرداخت ومی فرمایند:
"در دیار و آثارمخروبه آنها سیر کن( اندیشه کن) و درست بنگر که آنها چه کرده اند وببین از کجا منتقل شده اند."
دقت واندیشه در آثار زندگی گذشتگان باعث وسعت گستره اندیشه وتعقل می شود وحضرت به این نکته اشاره فرمودند که اگر درزندگی پیشینیان با تأمل و تحقیق بیشتری بنگری می بینی که فاصله زیادی باآنان نداری و پس از بیان حالات قلبی و عقل و برنامه سازی برای بهره برداری بیشتر و بهتر از این دو عطیه الهی حضرت امیر (ع) به بدن پرداختند. در واقع نسخه ای برای انسان پیچیدند و می فرمایند:
" پس منزلگاه آینده خود را اصلاح کن آخرت را به دنیایت مفروش و درمورد آنچه نمی دانی سخن مگوو..."
یک تفاوت میان روان شناسی امروز و سخنان حضرت امیر است که حالا در میان این سه بعد مذکور و مهم قلب جایگاه والایی دارد اگرچه از نظر انسان شناس ها و به عبارتی برخی از روان شناسان امروز امر شناخت شخصیت و بازسازی روانی از عقل آغاز می شودولی حضرت امیر با نگاه وسیع تری قلب و مباحث مربوط به آن را مقدم می دارند.
نقش انفعالات احساسی و عواطف که کانون آنها قلب است به قدری در روان شناسی دارای اهمیت است که بعضی از نظریه پردازان مکاتب روانکاوی این انفعالات و عواطف را کلید روان شناسی خواندن که در 14 قرن پیش حضرت امیر به آبادانی این کانون سفارش فرمودند: " که ای فرزندم تورا به تقوی الهی سفارش می کنم و به ادای وظایف و این که قلب و روح خود را با ذکر خدا آباد کنی."
ویرانی قلب و به تعبیر امروز آسیب های روانی بشر از فاصله است که بین او و نام خدا ایجاد شده است و راه درمان آن پیوستن به معنویات است.
روان شناسی زن از دیدگاه علی علیه السلام
دیدگاه های روان شناختی حضرت امیر در سخنان آسمانی آن حضرت با عبارات و واژه های بسیار زیبا و لیف مشاهده می شود که هم اکنون زمانی برای بررسی تمامی شاخه های دانش روان شناسی آنها وجود ندارد. اما در یک نگاه کلی دیدگاه حضرت امیر (ع) را درمورد زنان را می توان از زوایایی مورد بررسی قرار داد.
الف) زن به عنوان یک موجود انسانی دارای هویت واحد و مشترکی نسبت به مردان بوده و حضرت امیر هرگاه از انسان و حالات و روحیات او سخن می گوید اشاره به هر دو جنس دارد و در آنجا که می فرمایند کسی چیــزی را در دل پنهان نکرد جز آنکه در لغزش های زبان و رنگ رخساره اش آشکار خواهد شد.
این اشاره به عوارض روان تنی درزنان ومردان داشته ومی فرمایند: ابراز نکردن احساسات و سرکوب کردن آنها موجب بروز حالات ویژه ای درجسم می شود و این بی توجهی به نیازهای روانی آثار سوء در رفتار و نیز در ساختار جسمی افراد دارد. دراینجا توجه حضرت به هر انسانی است که نسبت به حالات خود بی توجه است که موجب ایجاد بحران روحی روانی و افسردگی می شود وسیر به سوی کمال وتوجه به معنویات و استفاده از نعمتهای الهی از اموری است که زنان ومردان راازاین بحران نجات داده ودستورالعمل مشترکی بین زن و مرد است.
ب) در مقام بیان تفاوتهای زن ومرد
حضرت علی (ع) در این قسمت تفاوتهای زن و مرد را مطرح می کند و آنها را به عنوان نقص مطرح نمی کند بلکه ازآنها به عنوان راز تکامل بشری سخن می گوید به عنوان مثال می فرمایند: غَیرَةُ المَرأَةِ کَفرٌ و غَیرَ الرَّجُلِ ایمانٌ
غیرت زن کفراست غیرت مرد ایمان است یک نویسده عرب دراین باره می گوید اگر زنان غیرت داشته باشند به فتنه و آشوب کشیده می شوندو جنگ جمل نتیجه این غیرت زن بود. همچنین حضرت در مورد لطافت وجودی زن و حساسیت لازم برای حفظ او و شاید خاوت ویژه زن در حیات بخشی به دیگران که ناشی از روح "دیگرخواه" اوست می فرماید:
" به زن بیش از حد تحمیل مکن زیرا زن همچون شاخه گل است نه قهرمان خشن"
ج) او همچنین توجه دادن افراد به ویژگی های خاص زنانه در زنان و بیان راهکارهای متناسب با این خصیصه ها برای رسیدن به سعادت مطلوب و داشتن سلامت روانی فردی و اجتماعی مفید است.
برای نمونه حضرت امیر (ع) با توجه به این نیاز زن که دوست دارد مورد عشق و محبت قرار گیرد می فرماید:
منِ اخلاقِ الاَنبیاءِ حُبُّ النِساء
از اخلاق پیامبران دوست داشتن زنان است
عشق ورزیدن و ابراز محبت و علاقه نسبت به آنان درمتون دینی بسیار زیاد است و حتی رسول خدا (ص) می فرماید: مردی که عشق خود را نسبت به زن ابراز کند و بگوید تورا دوست دارم هرگز از قلب او خارج نمی شود.
در سخنان روانشناسی معاصر نیز اهمیت دادن به ابراز عشق دیده می شودو پرفسور ریک روان شناس مشهور آمریکایی می گوید بهترین جمله ای که یک مرد می تواند به زن خود بگوید عزیزم تورا دوست دارم است وآثار روانی عشق ورزی به همسر ابراز محبت او از دیدگاه روان شناختی دینی و روانشناسی معاصر بسیار قابل اهمیت است و قابل انکار نیست جان گری نیز می گوید:ازطریق عشق ورزیدن به دیگران این توانایی را پیدا کنیم که به خودمان عشق بورزیم.
حضرت امیر در ضمن سفارش به مردان که به تأثیرات عواطف و هیجانات زنان بر ادراک آنها اشاره دارد می فرمایند:
با اذیت و آزار زنان را به هیجان نیاورید گرچه آن ها به شما دشنام دهند و معترض آبروی شما شوند و به سران شما بدگویی کنند زیرا نیروی تحمل آنها کمتر است و به همین دلیل زودتر تحت تأثیر واقع شده و به هیجان می آیند این شفارش حضرت امیر به سپاهیان خودشان پیش ازجنگ صفین بود و این از نظر علمی ثابت شده که در رویارویی با مشکلات سیاسی –اجتماعیو پیامدهای پس از جنگ زنان از تحمل کمتری برخوردار بوده و احساسات و عواطف آنها بر تصمیم گیری ها و قضاوتهای آنها تأثیر زیادی دارد.
و حضرت امیر با توجه به روان زنان در نامه ای به فرزند خود سفارش می کند(که هر سفارش امیر به یک بعد و زاویه روانی زن اشاره دارد)از جمله:
1-پوشش زنان و حجاب آنها را کنترل کن که عامل بازدارنده سوء رفتارها نسبت به آنان است.
2-زنان بدون ضرورت از خروج از منزل خودداری کنند که برخی از ارتباطات آسیب زا هستند.
3-از معاشرت های ناسالم خودداری کنند که تأثیر می پذیرندو از ورود افراد نالایق به خانه خودداری کنندو ممانعت نمایند.
4-مسئولیت های سنگین زندگی رابه آنان تحمیل مکن که توان آنهاکم است ومانندگل هستند
5-در ارتباط خود با آنان تعادل داشته باشید تا از حد کرامت و بزرگواری تجاوز نکنند.
6-از غیرت نابجا درمورد زنان بپرهیزید که قضاوتهای غیر عادلانه و بی جا باعث ناشایسته شدن افراد لایق و پاک می شود(به آنها اعتماد داشته باشید)
7-از معاشرت با زنان بد و ناشایسته بپرهیزید و درمیان آنها بدان اگر خوبی هم پیدا شد با مراقبت کامل ارتباط داشته باشید.
تمامی موارد بالا با روان شناسی روز مطابقت دارد برای نمونه زنان بسیار رابه جو هستند و حس پیوند جویی و ارتباط گرایی در آنان قوی است درحالیکه مردان استقلال گرا و درون گرا هستند. زنان به خاطر اینکه بسیاری از انتخابهای خود را از روی احساس و عاطفه انجام می دهند نیاز به کنترل ارتباطات دارند وازاین رو حضرت امیر می فرمایند:
ارتباط های زن با بیرون از خانه و نیز رفت و آمد دیگران به خانه باید مورد توجه باشد.
سخنان حضرت علی (ع) در مورد زنان نه تحقیرآمیز و نه مخالفطبیعت و فطرت آنان است هرچند دین ستیزان با عدم آگاهی خودشان سعی در خراب کردن چهره دین دارند اما اگرمنصفانه بامباحث زنان برخوردکنیم می بینیم که اگرهم حقی مانده ازناحیه دین بوده است.
آسیب های زنان
در پژوهشی که راجع به خوشبختی شده با همکاری 40 دانشگاه و در 100 کشور جهان به مدت 25 سال نتایجی که به دست آمده است بسیار تأمل برانگیز استکه به قسمتی ازآن اشاره می کنیم.
بی حوصلگی و بدبختی زمانی انجام می گیرد که انسان کاری را انجام دهد که بیشتر و بالاتر یا پایین تراز توانش باشد (اگر این چنین باشد فرد بی حوصله می شود) اگر این چنین باشد دچار اضطراب می شودو دچار افسردگی می گردد پس هدف کار باید به اندازه توان و هماهنگ با نیروی انسان (چه زن چه مرد) باشد، که حضرت علی(ع) در 14 قرن پیش نیز فرمودند به زن بیشتر از تحمل خود تحمیل مکن – کارهای سنگین خود را بر آنان تحمیل نکنید و برآوردن حاجات را از آنان نخواهید.عدم تحمل بارهای سنگین و امور مشکل بر زنان زمینه آرامش روانی را برای آنان فراهم می کند چون وظیفه اصلی زن تربیت نسل ها در محیط خانواده و جامعه است و وظیفه دیگر آن ایجاد ارتباطات انسانی متعالی برای خود و دیگران است در واقع با چشم مادرانه به هستی نگریستن است و غمخوار گرانه با قضایا برخوردکردن است، البته منافاتی هم با تعلیم و دانش اندوزی و خدمت به دیگران ندارد.
در دیدگاه کلی افسردگی و اضطراب و وسواس از انواع بسیار مهم اختلال روانی هستند که به علت غلبه بروز حالات افسردگی در زنان بیشتر دیده می شود. با توجه و تأمل در سخنان گوهر بار حضرت امیر برای انواع بیماریها روان درمان های روانی مؤثر می یابیم.
چاپ 
ارسال به دوست
